Aşı takvimi ve parvo
Güncel WSAVA ve AAHA rehberlerine göre yavru aşıları, Türkiye'de zorunlu kuduz aşısı, parvovirüs ve hızlı testlerin sınırları.
Yavru aşıları neden birkaç hafta arayla, bir seri halinde yapılır? Parvo testi negatif çıktıysa parvo kesin olarak dışlanmış mıdır? Bu yazı, dünya genelinde veteriner hekimlerin başvurduğu iki rehbere, WSAVA 2024 ve AAHA 2022 aşı rehberlerine, Türkiye'deki yasal düzenlemeye ve parvovirüs üzerine güncel veteriner literatürüne dayanıyor.
Aşılar neden seri halinde yapılır?
Yavrular anneden geçen antikorlarla (maternal antikor) doğar. Bu antikorlar ilk haftalarda yavruyu korur ama aynı zamanda aşının etkisini de engeller. Maternal antikorun ne zaman düşeceği yavrudan yavruya, aynı batındaki kardeşler arasında bile değişir. WSAVA bu nedenle çekirdek aşıların birkaç doz halinde yapılmasını ve son dozun 16 haftalık yaşta ya da sonrasında uygulanmasını önerir.
Çekirdek (her köpeğe önerilen) aşılar
WSAVA 2024'e göre dünyanın her yerinde köpekler için çekirdek aşılar:
- Gençlik hastalığı (distemper, CDV)
- Adenovirüs (CAV; aşıda CAV-2 kullanılır, hepatite karşı da korur)
- Parvovirüs (CPV-2)
Ayrıca:
- Kuduz, hastalığın görüldüğü bölgelerde yasal zorunluluk olmasa bile çekirdek sayılır. Türkiye'de ise yasal zorunluluktur (aşağıda).
- Leptospiroz, hastalığın yaygın olduğu, ilgili serogrupların bilindiği ve uygun aşının bulunduğu bölgelerde WSAVA 2024'te artık çekirdek kabul edilir.
Yavru aşı takvimi
WSAVA 2024 ve AAHA 2022 rehberlerinin ortak çerçevesi:
- Başlangıç: 6–8 haftalık yaş (WSAVA: 6 haftadan önce değil).
- Aralık: 16 haftalık yaşa (ya da sonrasına) kadar 2–4 haftada bir doz.
- Son yavru dozu: 16 haftalık yaşta veya sonrasında. AAHA, riskin yüksek olduğu durumlarda 18–20 haftada ek bir doz yapılabileceğini belirtir.
- Pekiştirme (rapel): WSAVA, 12–16 ayı beklemek yerine 26 haftalık yaşta ya da hemen sonrasında bir doz önerir. Böylece 16. haftadaki aşıya hâlâ maternal antikor nedeniyle yanıt veremeyen az sayıdaki yavru da korunur. AAHA, seriden sonraki 1 yıl içinde bir rapel önerir.
- Sonrası: Modern canlı (modifiye) çekirdek aşıların koruması yıllarca sürer. Her iki rehber de bu aşıların yetişkinlikte 3 yıldan daha sık yapılmamasını önerir.
- İsteğe bağlı test: WSAVA, son dozdan en az 4 hafta sonra (20 haftalık yaştan itibaren) antikor testiyle bağışıklığın doğrulanmasını destekler.
Aşı geçmişi bilinmeyen 16 haftadan büyük bir köpekte AAHA 2–4 hafta arayla iki doz önerir; WSAVA tek dozun da çoğu köpeği koruyacağını belirtir.
Diğer aşılar
- Leptospiroz: Ölü (inaktif) aşıdır. WSAVA: ilk doz genellikle 8 haftadan itibaren, ikinci doz 2–4 hafta sonra, ardından her yıl. AAHA ilk dozu 12 haftadan itibaren önerir. Son dozun üzerinden 18 ay veya daha uzun süre geçtiyse WSAVA iki dozluk seriye yeniden başlanmasını önerir.
- Bordetella / parainfluenza ("kennel cough"): Çekirdek dışıdır; pansiyon, eğitim sınıfı, köpek parkı gibi yaşam tarzına göre karar verilir. AAHA: burun içi ya da ağızdan tek doz, sonra yıllık; enjeksiyonluk formda 2–4 hafta arayla iki doz, sonra yıllık.
Türkiye'de kuduz aşısı yasal zorunluluktur
Kuduz Hastalığından Korunma ve Kuduz Hastalığı ile Mücadele Yönetmeliği (Resmî Gazete, 18.01.2012, sayı 28177) şunu düzenler:
- Madde 8: Üç aydan büyük köpek sahipleri hayvanlarını kayıt altına aldırmakla yükümlüdür.
- Madde 9: Üç aydan büyük köpek ve kedi sahipleri hayvanlarını yılda bir defa kuduza karşı aşılatmakla yükümlüdür. İlk aşıdan sonraki rapel, üretici aksini belirtmemişse 21 gün sonra yapılır; sonraki yıllarda üretici farklı bir süre belirtmedikçe yılda bir tekrarlanır.
- Evcil hayvanlarda yalnızca inaktif kuduz aşıları kullanılır. Aşıyı yapan veteriner hekim aşı bilgisini ve bir sonraki aşı tarihini hayvanın kimlik belgesine işler ve Bakanlık veri tabanında günceller.
Sahipli köpeklerin mikroçiple kimliklendirilmesi ve PETVET sistemine kaydı da zorunludur; kuduz aşısı dahil aşı geçmişi bu kayda işlenir (T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı). Ayrıntı: Yavru alırken.
Parvovirüs (parvo) nedir?
Merck Veteriner El Kitabı'na göre:
- Bulaşma: Virüs içeren dışkıyla doğrudan ağız-burun teması ya da dolaylı olarak ayakkabı, eşya, kafes gibi kontamine yüzeylerle bulaşır.
- Dayanıklılık: Ev içinde oda sıcaklığında en az 2 ay, güneşten ve kurumadan korunan dış ortamda aylarca, hatta yıllarca canlı kalabilir.
- Kuluçka: Belirtiler çoğunlukla enfeksiyondan 5–7 gün sonra, ama 2–14 gün arasında başlayabilir. Köpek, belirtiler başlamadan önce de virüs saçabilir.
- En riskli grup: 6 hafta–6 ay arası, aşısız ya da aşı serisi tamamlanmamış köpekler.
- Belirtiler: Önce halsizlik, iştahsızlık, ateş; 24–48 saat içinde kusma ve çoğunlukla kanlı ishal. Köpeklerin yaklaşık dörtte birinde ishal kanlı değildir.
- Tedavi: Özel bir antiviral yoktur; destek tedavisiyle köpeklerin %70–90'ı kurtulur. Erken başvuru belirleyicidir.
- Dezenfeksiyon: Organik kir temizlendikten sonra seyreltilmiş çamaşır suyu (yaklaşık 1:30) ya da peroksijen bazlı ürünler; kuaterner amonyum içeren dezenfektanlar parvo için güvenilir değildir.
Aşı serisi tamamlanana kadar yavruyu bilinmeyen köpeklerin çok dolaştığı parklardan ve sokaklardan uzak tutun. WSAVA, dikkatli sosyalleştirmenin bu dönemde de başlayabileceğini hatırlatır: aşılı, sağlıklı köpeklerle ve temiz ortamlarda.
Aşılı köpekte parvo olur mu?
Tam aşılı yetişkin bir köpekte nadirdir, ama aşı serisi yeni bitmiş ya da bitmemiş yavruda risk sıfır değildir:
- WSAVA'ya göre 16. haftadaki son doza rağmen küçük bir yüzde yavru, süren maternal antikor nedeniyle aşıya yeterli yanıt vermez. 26. hafta dozu ve antikor testi önerisi bu yüzdendir.
- Çok az sayıda köpek genetik olarak aşıya yanıt veremeyebilir (WSAVA).
- WSAVA'ya göre güncel aşılar, kurallara uygun yapıldığında, dolaşımdaki parvo varyantlarına (2a, 2b, 2c) karşı uzun süreli koruma sağlar.
Hızlı parvo testi (SNAP vb.) ne kadar güvenilir?
Klinikte dışkıdan yapılan hızlı antijen testleri yararlıdır ama sınırları vardır:
- Yanlış negatif mümkündür. Merck'e göre test, hastalığın çok erken döneminde (virüs saçılımı zirve yapmadan önce) ve virüs saçılımı azaldıktan sonra (enfeksiyondan yaklaşık 10–12 gün sonra) negatif çıkabilir. Bağırsaktaki antikorlar virüsü bağlayarak testin görmesini engelleyebilir (Mazzaferro, 2020).
- 2021'de sekiz farklı hızlı testi PCR ile karşılaştıran bir çalışmada testlerin duyarlılığı %22,9–34,3 arasında, özgüllüğü %100 bulundu. Yani pozitif sonuç güvenilirdi, ama negatif sonuç parvoyu dışlamadı (Walter-Weingärtner ve ark., 2021).
- Yanlış pozitif mümkündür. Merck'e göre canlı (modifiye) parvo aşısından sonraki 4–10 gün içinde test pozitif çıkabilir; çünkü aşı virüsü bağırsakta çoğalıp dışkıyla atılabilir. Yine de yakın zamanda aşılanmış, kusan ve ishal olan yavrularda pozitif sonuçların çoğu gerçek (saha virüsü) enfeksiyondur (Mazzaferro, 2020).
- PCR en duyarlı ve özgül yöntem kabul edilir, ama her klinikte hemen yapılamaz; çoğunlukla laboratuvara gönderilir (Mazzaferro, 2020). PCR de aşı virüsünü yakalayabilir; aşı suşunu saha suşundan ayıran özel testler vardır (Decaro ve Buonavoglia, 2012).
- Tam kan sayımında beyaz kan hücrelerinin düşmesi (lökopeni) tanıyı destekler (Merck).
Sahip olarak yapabilecekleriniz:
- Son aşının tarihini ve ürününü (aşı karnesindeki etiket) hekime mutlaka söyleyin.
- Belirtiler parvoya uyuyor ama hızlı test negatifse, testin tekrarlanmasını ya da PCR yapılmasını konuşun.
- Test sonucu ne olursa olsun, kusan ve ishal olan bir yavru başka bir kliniğe sevk edilecekse test sonuçlarını, aşı kartını ve verilen ilaçları yazılı olarak yanınıza alın.
Hemen veterinere gidin
- Tekrarlayan kusma ya da ishal, özellikle 24 saat içinde birden fazla kez, kan, halsizlik veya yemek yememe eşlik ediyorsa (Cornell)
- Kanlı ishal
- Belirgin halsizlik, su içememe, diş etlerinde solukluk
- Aşı serisi tamamlanmamış bir yavruda iştahsızlık ve ateş
Diğer acil belirtiler için: Acil durumlar.
Kaynaklar
- 2024 guidelines for the vaccination of dogs and cats — Squires RA ve ark., WSAVA Vaccination Guidelines Group, Journal of Small Animal Practice, 2024 (doi:10.1111/jsap.13718).
- 2022 AAHA Canine Vaccination Guidelines — American Animal Hospital Association.
- Kuduz Hastalığından Korunma ve Kuduz Hastalığı ile Mücadele Yönetmeliği — Resmî Gazete 18.01.2012, sayı 28177 (Madde 8 ve 9).
- Sahipli Hayvanların Dijital Kimliklendirilmesi — T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, 27.12.2022.
- Canine Parvovirus Infection (Parvoviral Enteritis in Dogs) — Merck Veterinary Manual, Haziran 2025.
- Comparison of Eight Commercially Available Faecal Point-of-Care Tests for Detection of Canine Parvovirus Antigen — Walter-Weingärtner J ve ark., Viruses, 2021.
- Update on Canine Parvoviral Enteritis — Mazzaferro EM, Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice, 2020.
- Canine parvovirus – A review of epidemiological and diagnostic aspects, with emphasis on type 2c — Decaro N, Buonavoglia C, Veterinary Microbiology, 2012.
- When to go to the ER — Cornell Riney Canine Health Center, Haziran 2025.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; köpeğinizin durumu için veteriner hekiminize danışın.